Վարդգես Սուրենյանց

Վարդգես Սուրենյանցը ծնվել է 1860 թվականին Ախալցխայում, հոգևորականի ընտանիքում։ Նախնական կրթությունը ստացել է Լազարյան ճեմարանում, այնուհետև ուսումը շարունակել Մոսկվայի խոշոր հեղինակություն ունեցող գեղանկարչության, քանդակագործության և ճարտարապետության ուսումնարանի ճարտարապետության բաժնում։ Իբրև նկարիչ ձևավորվել է Մյունխենի կայսերական ակադեմիայում։

Տիրապետելով տաս լեզուների՝ Սուրենյանցը ուսումնասիրել է տարբեր ազգերի արվեստն ու գրականությունը։ Ժամանակակիցների վկայությամբ նա պարսկերեն Հաֆեզ ու Խայամ էր արտասանում, անգլերենից Վիլյամ Շեքսպիր ու Օսկար Ուալդ թարգմանում, իտալերեներով զեկուցումներ կարդում, գրում գերմաներեն գրքերի առաջաբաններ, հայոց լեզվի բոլոր բարբառներով զրուցում թուրքական ջարդերից փախած գաղթականների հետ, ռուսերենով կատակում իր բարեկամ Իլյա Ռեպինի հետ։ Մյունխենից վերադառնալուց հետո Սուրենյանցը մասնակցել է դեպի Պարսկաստան կազմակերպված գիտարշավին։

Սուրենյանցը ապրել և ստեղծագործել է օտար երկնքի տակ, բայց իր ամբողջ էությամբ և հոգու ամեն մի թելով կապված է եղել հարազատ ժողովրդին, եղել նրա բախտակիցը, հույզերի ու խոհերի թարգմանը։ «Աշխարհիս ամեն կողմը ցրված են զորեղ նկարիչներ, որոնցից ամեն մեկն իր գտնված երկրում անուն է հանել և հռչակվել հայրենիքից դուրս, զորօրինակ Շահին, որ գտվում է Փարիզում, Մախոխյան` Բեռլինում և շատ ուրիշներ։ Եվ ամեն անգամ, երբ իրար պատահում էինք միշտ լուրջ կերպով ցավակցում էինք, որ այդ կերպ անջատված ենք իրարուց և չենք կազմում մի անփոփ ընկերություն. այդ գանգատը ես անձամբ հանգուցյալ Հովհաննես աղա Այվազովսկուց ևս լսել եմ»։

Իր կտավներում նա ցույց է տվել մեր ժողովրդի հերոսական անցյալը, ներկան ու գալիքը, նրա ընդվզումն ու հույսը, տառապանքն ու հավատը, նրա հավերժական անմահությունը։ Հայ ժողովրդի ողբերգությունն իր գեղարվեստական արտացոլումն է գտել նկարչի «Ոտնահարված սրբություն» կտավում, որը ցասկոտ բողոք է ընդդեմ հնադարյան հայկական մշակույթի բարբարոսական ոչնչացման։ Օտարերկրյա զավթիչների դեմ բողոքի մեկ այլ դրսևորում է «Շամիրամը Արա Գեղեցիկի դիակի մոտ» ստեղծագործությունը։ Գոյատևելու հավատն է արտահայտված «Հռիփսիմե» կտավում, որը իբրև պատմական բնանկարչության լավագույն օրինակ, միաժամանակ բանաստեղծական խոր ապրումների արդյունք է։

ես սովորական կին եմ...

ես սովորական կին եմ...

գունավոր տղամարդիկ սողում էին շուրջս,

բայց ես թունավոր էի.

երբեք չդավաճանեցի թագս,

որ փշալարի պես 

խճճվել էր մազերիս մեջ

ու քերծում,

ու քամում էր ճակատս...

ես սովորական կին եմ...

բայց սովորեցի լինել ռազմիկ,

սովորեցի քայլել առանց կոշիկների 

ու սեփական մաշկով տրորել

ֆսսացող եղեգները.

պիտի ոտնահետքերովս

ճանապարհ ցույց տայի քեզ,

կի´ն մարդ:

ես սովորական կին եմ...

թագս կոկորդումս պահած

պիտի գլխատվեմ,

բայց գլուխս փշրիր

տղամա´րդ իմ,

որ սենտիմենտալ թշնամուդ

հավաքածուն 

քո կանանց գլուխներով չշատանա:

Ես Փառանձեմն եմ,

բայց ժայռերից 

թափվող մանր կանանց պես 

երջանիկ չեղա...

Ժանսեմ

  Ժան Ժանսեմ (Հովհաննես Սեմերջյան) ծնվել է 1920 թվականի մարտի 9-ին Թուրքիայի Սելեզ քաղաքում (Արևմտյան Հայաստան), մանկությունը անց է կացրել Հունաստանի Սալոնիկում, այնուհետև տեղափոխվել և հաստատվել է Ֆրանսիայում: Փարիզի զարդարվեստի բարձրագույն դպրոցի շրջանավարտ Ժանսեմը 1944 թվականից սկսել է ցուցադրվել Անկախների սալոնում, իսկ 50-ականներին արդեն արժանացել է մի շարք մրցանակների` Ֆրանսիայում, եվրոպական մի քանի այլ երկրներում, Մեքսիկայում: Ժանսեմը այն բացառիկ նկարիչներից է, ում կենդանության օրոք բացվել է իր անվան երկու թանգարան` երկուսն էլ Ճապոնիայում: Այսօր նրա ստեղծագործությունները պահվում են աշխարհի մի շարք հեղինակավոր թանգարաններում ու մասնավոր հավաքածուներում:

Ամուսնու վախճանվելուց հետո, մայրը` 1931-ին, որդու կոտրված ոտքը բուժելու նպատակով մեկնում է Ֆրանսիա, հաստատվում է Փարիզի Իսի լե Մուլինո արվարձանում:
Հովհաննեսի մասնագիտական առաջին դպրոցն է դառնում Մոնպառնասի ազատ ակադեմիաները (1934-1936թթ.): 1938-ին նա ավարտում է Փարիզի զարդարվեստի բարձրագույն դպրոցը: Ապա մեկ տարի կատարելագործվում է Սաբաթիեի արվեստանոցում: Սկսել է ցուցադրվել 1944-ից «Անկախների սալոնում» «Ջութակահարը» նկարով: Ստեղծագործության առաջին շրջանում հանդես է եկել զուտ ազգային թեմաներ շոշափող գործերով` «Հայուհին», «Հայկական հարսանիք», «Թաղում» և այլն: Այդ գործերի մի մասը այժմ ցուցադրվում է Փարիզի հայկական արվեստի թանգարանում:

Ժանսեմի ստեղծագործության թեման սկիզբ է առնում իր մանկության սարսափելի հիշատակներից` մայր հայրենիքի եղեռնական դրվագներից:

Ֆրանսիական տեսաբանությունը Ժանսեմին բնութագրել է իբրև միզերաբլիստ` թշվառների նկարիչ:

1956-ին Ժանսեմը ընտրվում է երիտասարդ նկարիչների սալոնի նախագահ, իսկ 1958-ին Մեքսիկայում շահում է Կոմպարեզոն: Ժանսեմը ունեցել է տասնյակ անհատական ցուցահանդեսներ` Փարիզում, Նյու Յորքում, Չիկագոյում, Լոնդոնում, Տոկիոյում, Հռոմում, Բրյուսելում, Լոզանում, Բեյրութում և այլուր: Ֆրանսիական արվեստի ցուցահանդեսի հետ նրա գործերը ներկայացվել են նաև Մոսկվայում: Ժանսեմի կտավներից շատերը հանգրվան են գտել Եվրոպայի ու ԱՄՆ-ի մի շարք թանգարաններում ու անհատական հավաքածուներում:

Ժանսեմն առաջին անգամ Հայաստան է այցելել 1973-ին:

2001-ին Հայաստանի Հանրապետության նախագահ Ռ. Քոչարյանի հրավերով Ժանսեմը կրկին այցելեց Հայաստան և 2000-2001թթ. ընթացքում իր վրձնած «Եղեռն» շարքը` բաղկացած 34 կտավներից նվիրեց Հայոց ցեղասպանության թանգարանին:

Դանիել Վարուժան (1884-1915)

ՍԱՐՍՈՒՌՆԵՐ 

                      ՀԱՅՐ.ՕՐՀՆԵ 

Հայր իմ,օրհնե´.ժամը հասավ.պիտ ' երթամ.

    Նոր կյանք մ ' ինձի կը սպասե:

Պատանությունն ես թողուցի,նոր արյուն

    Երակիս մեջ կը վազե:

Հառա՜ջ,հառա՜ջ.-գըլուխս ետ չե´մ դարձըներ.

    Երկընքես վա´ր թող իյնան

Անվիշտ կյանքիս ամեն աստղեր,հոգըս չէ´.

    Անցյալս իջնա թող դամբան:

Օհ,ինձի´ ի՞նչ`թե կը փետեմ վարդին թերթ,

    Եվ փուշին կյանք կու տամ միշտ,

Թե գըրկաբաց հորձանքին մե´ջ կը նետվիմ.-

    Խինդս է`ձանձրույթ,սերս է`վիշտ:

Հայր իմ,օրհնե´,դողդոջ ձեռքերդ գլխուս դիր.

    Թող մատերեդ կաթի վար

Աղոթքդ´եկած հոգվույդ պայծառ խորանեն:

    Վերջին ժամն է.օրհնե´,հայր:

հավաքեց`Սաթ Ռշտունին "Սովետական գրող"
                     հրատարակչություն
                     Երևան
                     1984

սպանդարամետ ( Spandaramet )

խաչից կախված
գլխիվայր ճոճվում եմ`երկինքը հաշվելով,
արյունը կաթում է ուղեղիս.
(զգուշացրել էր մայրս):
ես տեսնում եմ բոլոր
վառվող տաբատները
ու սպասում նոր նահատակության.
սպանդարամետ,ես քո կինն եմ
ու անիծում եմ մարդկանց,
որ երբևէ հորինել են քեզ:
ես քո խիղճն եմ,
ու դանակի նման խրված եմ մնալու
կոկորդումդ,
մինչև չհատես տրամագիծը մոլորակի
ու խոցի պես չնետվես դուրս.
թող երկրի ծակոտիները սկսեն շնչել,
սպանդարամետ.
դու գարշելի ու չար ես,
բայց ես քո կինն եմ
ու երդվում եմ կգամ քեզ հետ
այրվող մորուքդ փառաբանելով,
դու էլի աստված ես:
ես գլխիվայր խաչից կախ
երկինքն եմ հաշվում,սեր իմ,
ու խաղում եմ կրակներիդ հետ,
դրանցից ծաղիկ եմ սարքում,
ջուր ու մարդ,
իսկ դու վառիր,
վառիր հետագիծը մեր…

*սպանդարամետ-Հին հայերի ստորերկրյա թագավորության աստվածն էր Սպանդարամետը կամ Սանդարամետը, որ հաճախ նույնանում էր ստորգետնյա աշխարհի, մեռելների թագավորության կամ ուղղակի դժոխքի հետ:*


Spandaramet 

hanging from a cross
I'm rocking upside-down, counting the sky,
blood is dropping on my brain
(my mom warned me).
I see all those
burning pants
and wait for a new martyrdom,
Spandaramet, I am your wife
and I curse the people
who invented you once.
I am your conscience
and I will stay thrust in your throat
like a dagger
until you cross the diameter of the planet
and get flung out like ulcer.
let the pores of the earth start breathing
Spandaramet,
You are disgusting and wicked,
but I am your wife
and I swear I'll come with you
glorifying your burning beard:
you are a god again.
I'm hanging upside-down from a cross,
I'm counting the sky, my love
and I play with your flames,
make flowers out of them,
make water and man
and you just keep burning
keep burning our traces...

*Spandaramet- Spandaramet or Sandaramet was the god of the underwolrd kingdom of ancient Armenians. He was often identified with the underworld, the kingdom of the dead or just the hell.

Հավաքածու Գրական Մրցանակ ( Յոթերորդ Մրցույթ )

Յոթերորդ Մրցույթ/Չափածո-3

                                                               Սաթ Ռշտունի

սպանդարամետ 

խաչից կախված
գլխիվայր ճոճվում եմ`երկինքը հաշվելով,
արյունը կաթում է ուղեղիս.
(զգուշացրել էր մայրս):
ես տեսնում եմ բոլոր
վառվող տաբատները
ու սպասում նոր նահատակության.
սպանդարամետ,ես քո կինն եմ
ու անիծում եմ մարդկանց,
որ երբևէ հորինել են քեզ:
ես քո խիղճն եմ,
ու դանակի նման խրված եմ մնալու
կոկորդումդ,
մինչև չհատես տրամագիծը մոլորակի
ու խոցի պես չնետվես դուրս.
թող երկրի ծակոտիները սկսեն շնչել,
սպանդարամետ.
դու գարշելի ու չար ես,
բայց ես քո կինն եմ
ու երդվում եմ կգամ քեզ հետ
այրվող մորուքդ փառաբանելով,
դու էլի աստված ես:
ես գլխիվայր խաչից կախ
երկինքն եմ հաշվում,սեր իմ,
ու խաղում եմ կրակներիդ հետ,
դրանցից ծաղիկ եմ սարքում,
ջուր ու մարդ,
իսկ դու վառիր,
վառիր հետագիծը մեր…

      քուր 

մամայի փորի մեջ քեզ էի նկարում,քու´ր,
ծնունդիս բոլոր օրերին տեսնում
մեծ օդը բերանումդ պահած,
որ մի երկու մոմ էլ դու հասցնես փչել.
իմ տորթերը քո աչքին միշտ
ավելի լավն էին,
մեծ ու գունավոր:
Դու մորս արգանդից ծնված իմ դուստրն էիր`
պորտալարիցս կախված փոքրիկ խալի պես,
որի բարուրը գրկելիս`ինձ մեծ էի զգում:
քո մեծանալու ընթացքում
ես էլ հասցրի մեծացնել քեզ,
մի քիչ մամա մեծանալ,
մի քիչ բժիշկ
ու մի քիչ դասատու:
դու իմ ժամանակն էիր`
իմ գունավոր ժամանակը,
որ փաթաթեցի ծաղկավոր անձեռոցիկի մեջ
ու դրեցի մեր ծղոտե զարդատուփում.
դու իմ պահեստային մանկությունն ես…


http://havaqatsu.wordpress.com/2012/08/16/%D5%B5%D5%B8%D5%A9%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%80%D5%A4-%D5%B4%D6%80%D6%81%D5%B8%D6%82%D5%B5%D5%A9%D5%B9%D5%A1%D6%83%D5%A1%D5%AE%D5%B8-3/

http://havaqatsu.wordpress.com/

http://havaqatsu.wordpress.com/2012/08/16/%D5%B5%D5%B8%D5%A9%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%80%D5%A4-%D5%B4%D6%80%D6%81%D5%B8%D6%82%D5%B5%D5%A9-%D6%84%D5%B6%D5%B6%D5%A1%D6%80%D5%AF%D5%B8%D6%82%D5%B4%D5%B6%D5%A5%D6%80/

 August 20, 2012 at 16:44 said:
Չափածո մրցույթի արդյունքները հետևյալն են.

1 Վահե Արսեն-բացակա
2. Հասմիկ Սիմոնյան-բացակա
3. Անի Հովնանյան-3-3, 2-4, 1-12
4. Հուսիկ Արա-3-4, 2-3, 1-8
5. Հայկ Ֆալակյան-3-3, 2-9, 1-12
6.Գևորգ Թումանյան-3-3, 2-1, 1-4
7.Էդուարդ Հարենց-3-3, 2-1, 1-4
8.Մանե Գրիգորjան-3-8, 2-4, 1-3

Սաթ Ռշտունի-սպանդարամետ/քուր-17 միավոր

Նելլ Սահակյան-Երջանիկ/Օրհնյալ լինես դու…-9 միավոր

Ռիմա Խաչատրյան-Եղանակը փոխվում է/Այն մարդու մոլորակը-4 միավոր

Մերրի Մկրտչյան-Ինչ-որ մեկը թող մոտենա լսափողին-4 միավոր

Շնորհավորում եմ Սաթ Ռշտունուն, Նելլ Սահակյանին, Ռիմա Խաչատրյանին և Մերրի Մկրտչյանին:

( Արձակի մրցանակ. Առաջին տեղ-$200.00
Չափածո մրցանակ. Առաջին տեղ-200.00

2-րդ և 3-րդ տեղ գրավող հեղինակները, առաջին տեղ գրավող հեղինակների հետ միասին, հնարավորություն կունենան տպագրել իրենց ստեղծագործությունները Գրեթերթի 4 համարներում և տարվա վերջում, ժյուրիի անդամների հետ, հրատարակել իրենց ստեղծագործությունները ժողովածու գրքում: )

քուր ( Sis )

 
մամայի փորի մեջ քեզ էի նկարում,
քու´ր,
ծնունդիս բոլոր օրերին տեսնում
մեծ օդը բերանումդ պահած,
որ մի երկու մոմ էլ դու հասցնես փչել.
իմ տորթերը քո աչքին միշտ
ավելի լավն էին,
մեծ ու գունավոր:
Դու մորս արգանդից ծնված իմ դուստրն էիր`
պորտալարիցս կախված փոքրիկ խալի պես,
որի բարուրը գրկելիս`ինձ մեծ էի զգում:
քո մեծանալու ընթացքում
ես էլ հասցրի մեծացնել քեզ,
մի քիչ մամա մեծանալ,
մի քիչ բժիշկ
ու մի քիչ դասատու:
դու իմ ժամանակն էիր`
իմ գունավոր ժամանակը,
որ փաթաթեցի ծաղկավոր անձեռոցիկի մեջ
ու դրեցի մեր ծղոտե զարդատուփում.
դու իմ պահեստային մանկությունն ես…


Sis

I was painting you in Mom's belly,
watching you on every birthday of mine
keeping the big mouthful of air behind your lips,
so that you too, could blow a candle or two,
my birthday cakes have always been
better in your eyes,
bigger and more colorful.
You are the daughter of mine born from the womb of mom
like a small birthmark hung on my birth cord,
and hugging you in your swaddling clothes I felt older.
While you were growing
I also managed to bring you up,
to grow up a bit as a mother,
a bit as a doctor
and a bit as a teacher.
You were my time,
my colorful time,
which I wrapped in a flowery napkin
and put in our strawy casket:
you are my spare childhood...

( հայերենից թարգմանեց Ռիմա Խաչատրյանը )